شاگرد پدر

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین ، والصلاة و السلام علی سیدّنا و نبیّنا ابی القاسم مصطفی محمد (ص) والسلام علی علّی ابن ابیطالب و آله الطیّبین الطاهرین المعصومین ، الهداة المهدییّن و لعنت الله علی اعدائهم اجمعین من الآن ألی قیام یوم الدین .

اما بعد قال الله تبارک و تعالی : ( وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا ﴿۷۹﴾ اسرا -79 )

یکی از لوازم سیر و سلوک الی الله تهّجد و بیداری سحر است . به عبادت ، به دعا ، به قرآن ، به راز و نیاز ، به تضرع و گریه و توبه و انابه و اقرار و اعتراف به خطاها و گناهان مان ، اقرار و اعتراف به لغزش هایمان ، اقرار و اعتراف به قصوری که در مقام بندگی و عبودیت در مقام برادری و خواهری ، در مقام زنّیت و در مقام شوهری ، در مقام پدری و فرزندی و در هر مقامی که قصوری داشته ایم و نواقصی داشته ایم و اشتباهاتی د اشتیم در سحر به خود بیاییم و متوجه اشتباهات و خطاها و لغزش های مان بشویم و از خدا کمک بگیریم که در مسیر صراط مستقیم و در راه سیر و سلوک و در راه تقوا و در راه عدالت و در راه خود سازی حرکت کنیم . نه تنها این از آداب سیر و سلوک و اخلاق و عرفان است ، شیوه هر مؤمنی این باید باشد . هر مؤمن و شیعه که تأسی به رسول خدا کند ( و لقد کان لکم فی رسول الله اسوةٌ حسنة لمن کانَ یرجوا الله و هو یوم الاخر و ذکرالله کثیراً) این باید باشد . برای پیغمبر (ص) بیداری سحر ، تهجّد ، نماز شب وجوب شرعی داشت . برای ائمه (ع) استحباب اکید داشت . برای مؤمن هم استحباب اکید دارد و در این جهت ببا ائمه یکسان هستیم ، چراکه آن ها مقتدا و امام ما هستند ، آن ها پیشوای ما هستند ؛ ما باید در سیر و سلوک و در مشی معنوی و مادی و اقتصادی و سیاسی در تمام شئونات به امامان مان اقتدا کنیم . تا راه و مسیر آن ها را رفته باشیم . خداوند وعده خیلی عجیبی و یک پاداش خیلی بزرگی در مسئله تهّجد و نماز شب و بیداری به ما داده است . آن مقام محمود است . مقام محمود فوق تصور ماست . تا آنجا که حتی بعضی ها مقام محمود را به خود پیغمبر اکرم (ص) اختصاص داده اند ، در صورتی که نه چنین است . هر کدام از شیعیان و امت می تواند از آن مقام محمود بهره ای داشته باشد . مقام محمود عظمی و والا مخصوص پیغمبر (ص) است . خدا به او وعده داده است . در این زمینه خیلی سخن و حرف هست اما چه کنیم که فرصت ها کم و بالاخره ما باید لب و جان مطلب را بگوییم . (وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ) مقداری از شب را ، خداوند چقدر لطف دارد . نفرموده است ( الیلة ) اگر می فرمود : ( الیلة ) مشکل بود . اما ( و من الیلة )( مِن ) بعض است  . لطف کرده فرموده است تمام شب را نه ، پاسی و مقداری از شب ، بعضی از شب را به بیداری و توجه بگذران . به عبادت ، به نافله و به عبادت های غیر فرض ، به مستحبات . و امید است خداوند تبارک و تعالی پروردگارت که رب توست و پرورش دهنده توست مقام محمود و مقام پسندیده را به تو می دهد . خب روایات گفتیم در این زمینه فراوان است .

از جمله وجود مقدس امیرالمؤمنین (ع) فرمود : ( و امّا ترغیب العباد فی کتاب الله وَمِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً لَّكَ عَسَى أَن يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقَامًا مَّحْمُودًا ) پروردگارت تو را تشویق کرده و به رغبت آورده است و دستور داده است که بلند شو و مقداری از شب را به عبادت بگذران و همه شب را نخواب . از خواب چه درآمد . اگر بطور میانگین ما یک چهارم عمرمان را به خواب بگذرانیم در شصت سال ما پانزده سال را خواب بوده ایم . پانزده سال خوابیدیم . چه شد ؟ اگر چنانچه بیشتر بخوابیم بدتر و مشکل تر و سخت تر است که در روایات پر خوابی مزمت شده است . پرخوابی گذشته از اینکه سلول های بدن انسان و روح بدن انسان و جان انسان را فرسوده می کند و آفت دارد و خسارت های دنیوی و اخروی و معنوی به انسان پرخواب وارد می شود . آنقدر پرخوابی و پرخوری و پرحرفی بد است که مرتب در روایات و احادیث از این ها مزمت و نهی شده است . کم خوردن و کم خفتن و کم گفتن جزء  لوازم سیر و سلوک است .

صمت و جوع و سحر و عزلت و ذکری به دوام

              نا  تمامان  جهان  را  کند  این  پنج   تمام

امیرالمؤمنین (ع) فرمود : ( ولیکن فی خاص ما تخلص للّه به دینک أقامة فرائض التی هی له خاصّة فأعطی الله من بدنک فی لیلک و نهارک ما یجد  ) نیکو ترین وقت و بهترین ساعات شب و روزت را برای خودت و خدایت انتخاب کن . باید چنین باشد . بهترین ساعات عمر و زندگیت را برای پروردگارت انتخاب کن . هرچند اگر نیت درست و جالب تر داشته باشید بهتر است . از بدنت و شب و روزت برای خودت . ( فإنّ الله تبارک و تعالی جعل النافلة لنبّیه خاصّه ) خداوند نماز شب را برای پیغمبرش و نافله شب را بر او واجب کرده است . برای غیر پیغمبر(ص)  مستحب است . پیغمبر اکرم (ص) فرمودند یا علی (ع) : علی جان ، سه چیز است که مؤمن به این ها دل خوش است . دل خوشی و خوشحالی مؤمن در دنیا و در آخرت مخصوصاً در دنیا که نتیجه اش در آخرت ظاهر می شود سه چیز است . فرمود زیارت و لقاء برادران دینی و برادران خوب ، ملاقات و رفت و آمد ها و دید بازدید ها ، کدورت ها و کینه ها از بین برود و محبت ها زیاد بشود این ها مایه خوشحالی و سرور است . ( و افطار من الصیام )  وقتی روزه گرفت افطار کند . ( التهجد فی آخر اللیل ) بیداری در آخر شب . وجود مقدس حضرت صادق آل محمد (ص) فرمود : ( علیکم باالصلاة اللیل ) برشما باد نماز شب . ( فانها سنَّة نبیکم والدعو الصالحین قبلکم ... ) امام دارد خبر می دهد . ولی خدا دارد خواص فضیلت و نتیجه و بهره و سود نماز شب را بیان می کند . با این عبارت که ( علیکم باالصلاة اللیل ) برشما باد به نماز شب . اولا این سنت پیغمبر شماست . اخلاق پیغمبر شماست . دعو و سیر و روش و منش پیغمبر شماست و دعو بندگان صالح خدا قبل از شماست . بندگان صالح خدا قبل از شما اهل نماز شب و تهجد بودند . پس نماز شب سیره پیغمبر شماست و سیره صالحین است . امراض و مرض های شما را درمان می کند . نماز شب شما را روی سفید می کند . خوشبخت می کند و صورت شما را نورانی می کند . سیرت شما را نورانی می کند . روش و منش شما منّور می شود . ( صلاة اللیل تطیب الریح ) بوی خوش در شما ایجاد می کند . نماز شب رزق و روزی شما را زیاد می کند . امام صادق (ع) فرمود : دروغ می گوید کسی بگوید من نماز شب می خوانم و بعد بگوید از جهت رزق و روزی در مضیقه هستم . دروغ می گوید . امام صادق (ع) قبول نمی کند .

این ها مقدمه بود برای این که روایت از امیرالمؤمنین علی (ع) که می فرماید : ( إنّ رجلاً سئل علی ابن ابیطالب عن قیام اللیل بالقرآن ) مردی از علی ابن ابی طالب علی (ع) سوال کرد آقا جان : نماز شب خواندن و قرآن در شب خواندن فوائد و بهره اش را برای من بگو . چه ثواب و چه فضیلتی دارد . ( فقال له إبشر من صلّی باللیل عشر لیلة بالله مخلصاً إبتغا فقام الله ) فرمود : بشارت بده هر کسی یک دهم شب را به نماز به سر ببرد ، یعنی اگر شب فرض می کنیم ده ساعت است ، یک دهم آن را ، یک ساعت از آن ده ساعت را . اگر از نماز مغرب تا نماز صبح هشت ساعت است ، در حقیقت یک دهم آن را بیدار باشید . چقدر آسان است . نصف نفرموده است . ثلث نفرموده است . ربع نفرموده است . خمس نفرموده است . عشر فرموده است . ( یرید الله بکم الیسر و لا یرید بکم العسر ) برای خدا . مخلصاً لله . قال الله تبارک و تعالی . خداوند به ملائک می فرماید : ( اکتبوا لعبدی هذا من الحسنات عدد ما أنبط فی اللیل من حبّةٍ و ورقةٍ و شجرةٍ و عدد کل حسبةٍ و خوضٍ مرءٍ و من صلّی تسعه لیل أعطاه الله عشر دعواةٍ مستجاب ) فرمودند : اگر کسی یک دهم نماز شب را برای رضای خدا بخواند ، خداوند تبارک و تعالی به ملائک دستور می دهد این بنده من به عدد آنچه که از برگ ها ، دانه ها ، درختان و به اندازه تمام نی ها و علف ها و شاخه ها و اشجاری که از زمین در این شب می روید ، به تعداد تمام رویش های گیاهان و اشجار و درختان و غنچه ها و گل ها برای این بنده من حسنات بنویسید . در هر شبی . ببینید چقدر در شب روی کره زمین گیاه می روید . غنچه ها باز می شود . گل ها باز می شود . گیاهان ، برایش ثواب بنویسید . اگر کسی یک نهم شب را به عبادت و به طاعت و به راز و نیاز با خدا مشغول باشد خداوند ده ثواب ، ده دعایش را مستجاب می کند . ده دعایش را ؛ ده سهمیه دارد . ( و اعطاه الله بیمینه کتابه بیمینه ) خداوند نامه اعمالش را به دست راست او می دهد . اگر کسی یک هشتم شب را به نماز و طاعت و عبادت بگذراند ( أعطاه الله أجر شهید صابر ، صادق النیّة و شفّعه فی اهل بیته ) کسی که یک هشتم شب را به عبادت و طاعت گذرانده است اجر شهید صابر صادق النیت و... را فردای قیامت به او می دهد و در خانواده اش و اقوامش می تواند شفاعت کند . اگر کسی یک هفتم شب را به عبادت بگذراند فردای قیامت از قبرش خارج می شود در حالیکه صورتش همانند قرص ماه شب چهارده می درخشد و خیلی راحت از پل صراط می گذرد . ( و من صلّا سدس اللیلة کتب فی الأولین غفر له ما تقدّم من ذنبه ) اگر کسی یک ششم شب را به عبادت بگذراند خداوند تبارک و تعالی او را از اواّبین ، از توابّین  بالاتر است . اوابین بالاتر از توابین هستند . بالاتر از مستغفرین هستند . خداوند به حضرت ابراهیم (ع) لقب أواّب را داده است . گناهان گذشته اش را می بخشد و او را عفوش می کند . اگر کسی یک پنجم از شب را به عبادت و طاعت بگذراند با حضرت ابراهیم خلیل هم نشین و هم مجلس خواهد شد . از ندیمان و همنشینان حضرت ابراهیم خلیل خواهد شد . اگر کسی یک چهارم شب را به عبادت بگذراند ( کان فی اولالفائزین ) اول کسی که فیض برده است (حتی یمّرعلی الصلاة کالریح العاصف و یدخل الجنّة بغیر حساب ) از پل صراط می گذرد . معطل نمی شود .  لب پل صراط اذیتش نمی کنند. آنجا خیلی ها گیر می کنند . یکی از اسامی پل صراط ( ان ربک لب المرصاد ) است . آنجا همه صاحبان حقوق می آیند . اینجا اگر کسی در این دنیا اهل نماز شب و عبادت باشد ؛ یک چهارم از شب را به عبادت بگذراند ؛ البته معلوم است خدا به او توفیق می دهد حق کسی را ضایع نکند . آبرو کسی را نریزد . به کسی زخم زبان نزند . دروغ نگوید . خیانتی نکند . یعنی نماز شب او را از لغزش ها و خطاها و از اشتباهات پاک می کند . حالا اگر چیزی هم باقی مانده باشد خداوند فردای قیامت لب پل صراط از این آقا حمایت می کند . حق مردم را خود خدا می دهد . یا توفیق در همین دنیا به او می دهد که حق الناس را رد کند . ذوی الحقوق را راضی کند . اگر خدای نکرده نتوانست به دلیل فقر و ناداری و دسترسی نداشت و به عللی موفق نشد خدا می گوید ما آن بنده را تنها نمی گذاریم . ( یدخل الجنة بغیر حساب ) پای میزان اعمال و حساب دیگر او را معطل نمی کنند . خدا خودش حساب رسی می کند . خودش درست می کند آقاجان . (...متن عربی) اگر کسی یک سوم شب را بیدار باشد ملکی در آسمان نمی ماند مگر اینکه به حال این فرد غبطه می خورد . غبطه ملائکی که نه چرت می زنند و نه خواب دارند و نه خسته می شوند ؛ آن ها مرتب مشغول عبادت و طاعت و سبوحٌ قدوس هستند . بعضی ها در رکوع هستند . بعضی در سجود هستند . بعضی ها در قنوت هستند . بعضی ها در قیام هستند . اصلا عالم بالا غوغاست . آن ملائکی که طرفة العینی خطا و گناه نکردند و عمرشان را به بطالت و غفلت نگذراندند آنوقت به حال آن آقایی که اهل نماز شب بوده است و یک سوم شب را به عبادت گذرانده است غبطه می خورند . هیچ ملکی باقی نمی ماند . حتی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و سرسائیل و دردائیل و تمام ملائک به حال این آقا غبطه می خورند . چه منزلتی نزد خدا پیدا کرده است . خوشا به حالش . به مقامی که نزد خدا دارد غبطه می خورند و نمی خواهد مورد غبطه ملائک واقع شود ؟ لا اله الا الله . درهای بهشت به سوی او باز می شود . به او می گویند این بهشت و درهای هشت گانه بهشت از هر دربی دوست داری وارد شو و بفرما . برو و هیچ مشکلی نداری . ( و من صلّی نصف لیلة ... ) اگر کسی آمد و نیمی از شب را به عبادت و طاعت بگذراند . حتی در مدت عمرش فقط یک شب را . نگفته است همیشه . اگر خداوند تبارک و تعالی زمین را هفتاد هزار مرتبه پر از طلا کند با اجر و مزدی که خدا به او می دهد برابری نمی کند . زمین را هفتاد هزار مرتبه طلا فرش کنند و جمع کنند ، چه کسی می تواند قیمت این ها را بگوید . عقل بشری می تواند هفتاد هزار بار زمین را طلا فرش کند و جمع کند و این را به پول در بیاورد . این تشبیه معقول به محسوس است .

اصلا هم عِدل نمی شود . ابداً . ( لم یعقل جزائه و کان له بذالک أفضل من ... ) این در نزد خدا افضل است از اینکه هفتاد بنده را آزاد کند . آن هم از فرزندان اسماعیل پیغمبر . از آن دودمان . اگر کسی نیمی از شب را نیمی از شب را عبادت کند این مقدار پاداش به او می دهند . اگر کسی دو سوم شب را نماز بخواند به اندازه شن های بیابان ها حسنات به او می دهند که کمترین حسنه اش سنگین تر از ده برابرِ کوه احد است . کوه احد را ده برابر کنید آنوقت هر ریگی این مقدار ثواب دارد . ده برابر کوه احد این ارزش پیدا می کند . ده برابر این به او پاداش می دهند و چه می شود . اگر کسی در تمام عمرش یک شب را به عبادت و طاعت بگذراند چه به او می دهند ؟ کتاب خدا را تلاوت کرده است . نماز شبش را خوانده است . رکوع و سجود کرده است . ذکر گفته است . کمترین ثوابی که خدا بع او می دهد این است که گناهان او را می بخشد مثل اینکه از مادر متولد شده است به تعداد مخلوقات خدا به او حسنات می دهند و به همان تعداد درجات به او می دهند و نوری در قبرش ثابت می شود و تمام گناهان و معاصی از قلبش کنده می شود (...متن عربی) و عذاب قبر از او گرفته می شود و برات آزادی از آتش جهنم به او داده میشود و فردای قیامت با تمام انسان های بزرگوار و با تمام انسان هایی که در نزد خدا عزیز هستند با ملائک و امثال این ها فردا قیامت محشور می شود . تا روایت به اینجا می رسد  ببینید ای ملائک این بنده مرا که شب را برای رضای من به صبح آورده است . او را در فردوس ساکن کنید .  برای او صد هزار شهر در بهشت هست که در هر شهرش هر چه او بخواهد برای او اجر و پاداش در آن  است و هرچه بخواهد به او می دهند . منهم برای او هزار شهر آماده کرده ام و در آن شهرها آنچه که باب میل انسان ها باشد برای او مهیاست  و از آنچه لذت می برد برای او موجود است . مقاماتی که به قلب هیچ کسی خطور نکرده است و به آنچه از احتراماتی که نزد خدا پیدا می کند برای او آماده می کنم و این ها همه برای او مهیاست . تمام این ها برای کسی است که یک شبی را به عبادت و راز و نیاز بگذراند .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

 سخنرانی فوق در تاریخ 1395/4/1 در منزل استاد جرجانی توسط ایشان ایراد گردید .

                                                                                                  تحریر : محمد جواد راستین