شاگرد پدر

بسم الله الرحمن الرحیم

الحمد لله رب العالمین ، والصلاة و السلام علی سیدّنا و نبیّنا ابی القاسم مصطفی محمد (ص) والسلام علی علّی ابن ابیطالب و آله الطیّبین الطاهرین المعصومین ، الهداة المهدییّن و لعنت الله علی اعدائهم اجمعین من الآن ألی قیام یوم الدین .

 امّا بعد قال السجاّد (ع)  : ( بسم الله الرحمن الرحیم . اللّهم یا من لا یرغب فی الجزائه و یا من لا یندم علی العطائه و یا من لا یکافی عبده علی السواء منتّک إبتداءٌ و عفوک تفضّلٌ و عقوبتک عدلٌ و قضائک خیرٌ ، إن أعطیت لم تشّب عطائک منٍّ و إن مَنَعتَ لم یَکن مَنعُک تعّدیً )

آنچه که تلاوت شد فراز اول و دوم و سوم دعای چهل و پنجم  از صحیفه سجادیه هست که دعای وداع آقا حضرت زین العابدین سید الساجدین (ع) با مبارک رمضان است . ادعیه حضرت سجاد (ع) از عجیب است . دعای ختم قرآن حضرت خدا وکیلی شنیدنی و خواندنی است . در دعای ختم قرآن ، آنجا به ما تفهیم می شود که فلسفه اصلی قرائت قرآن چیست ؟ اگر کسی آن دعا را بخواند و به مفاهیم اش توجه کند و قرآن را هم ختم کرده باشد ، بعد می فهمد که قرآن در او اثر کرده است یا نه ؟ ماه رمضان در او اثر کرده است یا نه ؟ تلاوت او تغییر داده است یا نه ؟ دعای وداع ماه رمضان حضرت هم همین طور است . دعاهای وداع زیاد رسیده است . ولی موقعیّت این بزرگوار اقتضاء می کرده است که بیشتر ما را با معارف بلند اخلاقی و عرفانی دعا آشنا کند .

بیست مرتبه در این دعا حضرت با این ماه وداع می کند . من در حاشیه این دعا نوشتم ، شما اگر زندگی انبیاء و ائمه را مطالعه کنید ، نخواهید دید که در موقع جنگ ها ، در موقع شهادت ها و حتی روز عاشورا امام حسین (ع) بیست مرتبه با زن و بچه اش وداع کرده باشد ! بیست مرتبه امام حسین (ع) با فرزندش امام سجاد (ع) وداع کرده باشد . این چنین نیست . چون وداع با ماه رمضان سخت ترین وداع بوده است . جدایِ از افاضات و عنایاتی که در این ماه به انسان ها و به بشریت می شود ، ابداً با هیچ ماهی قابل مقایسه نیست . این نوع وداع حاکی از درک و معرفت امام به ماه رمضان و ساعات و دقائق این ماه است . من بعضی از فراز هایش را عرض می کنم . دعا با این شروع می شود ؛ ای خدایی که در مقابل عطا و عنایتت عَوضی نمی خواهی . ما انسان ها به هر کسی اگر محبت و احسانی می کنیم و هدیه ای می دهیم ، عیدی می دهیم ، دعوتی می کنیم ، غذایی می دهیم ، حتّی اگر یک خودکار به کسی می دهیم ، یک سلام می کنیم کمترین توقّع ما  ( علیک ) گفتنِ او است . کمترین توقع ما این است شما به بنده ، بنده به شما محبتی کردم ، تا من را دیدی سلام و احوال پرسی کنی . این علامت نقص ماست . البته ( مَن لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق ) درست است . دستی که به من و شما عطا کرده است ؛ دست خدا بوده است و باید احترام کرد . اما اگر نکرد از دست او عصبانی نشویم . از دست او نزنجیم . عطای مان را قطع نکنیم . نگوییم این آقا که بی تفاوت است . این آقا اصلا مروّت ندارد . این مقدار به او محبت کرده ایم ، یک با نمی گوید : ( دستت درد نکند ).چرا به چنین آدمی لطف کنم ؟!! اولین فراز دعای امام سجاّد (ع) این است . ای کسی که در مقابل عطایی که کرده ای جزا طلب نمی کنی . اگر احسانی کردی ، در مقابل آن عَوض نمی خواهی . ای خدایی که از عطایی که به بندگانت کردی پشیمان نمی شوی . کار خودت را انجام می دهی . پشیمانی نشدن . توقع نداشتن . این ها خیلی در زندگی ها بدرد می خورد . توی زندگی در خانواده و اقوام و ارحام و به رفقا ، این نکته خیلی ضرورت دارد .اگر انسان به این مرحله برسد . آنوقت جود و کَرَم و بخشش و عطا چقدر برایش آسان می شود و چقدر رنجیدنش از مردم کم می شود و چقدر قطع ارتباطات کم می شود و ارتباطات زیاد می شود . ای کسی که با بندۀ خود ، مانند او رفتار نمی کنی . او بد کرده است که ما هم بد کنیم ؟! موشک جواب موشک ؟ خداوند اینگونه نیست . ای کسی که با بنده خود همانند او رفتار نمی کنی .  با آقایی و کرامت و بزرگواری خودت برخورد می کنی . ای خدایی که بی منت نعمت می دهی . می بخشی . بی سبب . لطف تو ابتدا است . منتظر نیستی که دیگران به تو محبت کنند و بعد تو محبت کنی . جزاء نیست . بلکه عنایت از اول است . شروع کننده منت و عنایت هستی . منّت در اینجا به معنای عنایت است . عنایت از تو شروع شده است . عنایات و لطف از تو شروع شده است و نه از ما  . اگر عفو هم می کنی ، این لطف و آقایی است . اگر عفو می کنی تفّضل است ، منّت و عقوبت نیست . اگر عقوبت می کنی عدل است . اگر عقوبت می کنی ظلم نیست . این عین عدل است . ( وقضائُک خیر ) اگر قضاوت می کنی و اگر هر حکمی صادر می کنی ، حتی حکم اعدام من را صادر می کنی مصلحت و خیر است . مِنَّت با مَنّت فرق می کند . پس مِنّت به معنای نعمت است و مَنّت به معنای سرزنش و به رخ کشیدن است . با یک فتحه و کسره مِنّت با مَنّت چقدر تفاوت دارد ! اینجا می فرماید : لطف و عنایت می کنی ، خدایا اگر چنانچه به من عنایت کردی و هرچه دادی به مَنّت آلوده نشده است . چون مَنّت کردن همه کارهایت را باطل می کند . آنقدر منت کرد در مقابل احسان و محبت و خدماتی که ما به یکدیگر می کنیم ، این آنقدر بد است و زشت است که قرآن می فرماید : ( یا ایها الین آمنوا لا تبطلوا صدقاتکم بالمّن و الأذی ) باطل می کنیم . حاج خانم در خانه غذا درست می کند ، لباس می شوید ، جارو می کند و محبت های دیگر می کند و عنایت دیگر می کند و بعد باطل می کند . به شوهرش می گوید ؛ ای بابا ، در خانه أت خسته شدم ، مُردم ، برای چه کسی کار کنم ، مگر من نوکر و کُلفَت هستم ، مگر من برای کُلفَتی آمده ام ؛ تمام این حرف ها آتشی است که به خِرمَن عبادت هایت می زنی . همه را سوزانده ای . به حضرت عباس (ع) خراب کرده ای . بخدا ، به ماه رمضان قسم می خورم که کارهایت را خراب کرده ای . چرا منّت می گذاری . این را باطل و خراب کرده ای . من مرد هم اگر وظیفه شرعی من بوده است ، نفقه ای داده ام ، خرجی داده ام ، محبتی کردم ، زن و بچه ام را به مسافرتی برده ام ، تفریحی برده ام ، لباسی خریدم ، من ( مرد ) هم اگر منّت گذاشتم ، من هم به همه چیز آتش زدم . البته گاهی افراد ناسپاس هستند . خیلی نمک نشناس هستند . آنجا که بر اساس نمک نشناسی و فراموش کردن عنایت ها و محبت ها و مهربانی ها هست ، اگر وجداناً به قصد منّت گذاری نیست و فقط با قصدِ  یادآوری است و می خواهد او را از ناسپاسی نجات دهد و از میان منجلاب و گودال ناسپاسی و کفوری نجات دهد ، اینجا به او بگوید و خدمات و الطافش را به او یاد آوری کند ایراد ندارد . این گفتنِ تو غریقِ نجات اوست . او را از دریای فراموشی و ناسپاسی نجات می دهی . اینجا او دیگر به تو نگوید که مّنت می گذاری ؟ ( اِنّما الاعمالُ باالنّیات ) حواست جمع باشد که این دو با هم قاطی نشود . اگر قاطی شود جنگ می شود . هر چیزی در جای خودش . این ها را باید ما بیاموزیم . این ماه رمضان این را از ما خواسته است . ماه رمضان می گوید می خواهم بروم و این ها را به تو می گویم . این ها سفارشات ماه رمضان است . خدا شاهد است این دعا ، وصیت نامه ماه رمضان است . ماه رمضان دارد به ما وصیت می کند و وداع می کند ولی با زبان امام سجاد (ع) است . اگر عطا کردی ، عطای تو به منت گذاری آلوده نشده است . اگر نعمت را از من گرفته ای ، این نعمتت منشأش تعّدی نیست ، عین عدالت و بزرگواری است . ( و قد أقام فینا هذا الشهرُ مقام حمدٍ و صَبَحنا صحبت مبرورٍ وربحنا أفضل الأرباء العالمین ثمّ قد فارغنا عند تمام وقتٍ وإنقطاع مدته و وفاء عدده  ) از به بعد ناله های امام سجاد (ع) شروع می شود . می گوید خدایا ، پروردگارا ، این ماه در میان ما مدتی به نیکویی بود . به خوبی بود . به حُسن رفتار بود . ما را به خوبی همراهی کردی . رفیق خوبی بود ولی ما چه رفیق بدی بودیم . ( صحبنا صحبت مبرورٍ ) به ما خیلی سود رساند . چه مصاحبت پرفایده ای داشت و بهترین سود ها را به ما رساند . به مردم عالم رساند . حتی به غیرِ مسلمان ها . هنگامی که وقتش سرآمد و مدتش به انجام رسید و روزهایش تمام شد ، از ما جدا شد . ( و نحن مُوَدّع وداع مَن عّز فراقه علینا و غمّنا و أوحشنا إنصرافه عنّا ) حالا دیگر ما با او وداع می کنیم . اکنون ما با این ماه عزیز وداع می کنیم اما وداعی که برای ما خیلی سخت است . این جدایی ما را به وحشت انداخته است . احساس وحشت می کنیم . سخت و دشوار است جدا شدن این ماه از ما و ما از این ماه . من را غم زده کرد . ما را به وحشت انداخته است  و اینکه به گردن ما عهد بسته است . آن عهد و پیمانی که ما با ماه رمضان بستیم آن را حفظ کنیم . حقش را ادا کنیم . حضرت اینجا ما را هم شریک کرده است . نمی گوید : ( أنا ) ، من با این ماه دارم وداع می کنم . از طرف ما هم دارد وداع می کند . ( فنحن قائلون ألسلام علیک یا شهر الله اکبر و عید اولیائه  ) این سلام ، سلام وداع است . در زبان عرب ، یک سلام ورود است و یک سلام وداع . سلام بر تو ای ماه بزرگ خدا . ای عید دوستان خدا . عید ما تمام شد . ( ألسلام علیک یا أکرم مسحوبٍ من الأوقات و یا خیر شهرِ من الأیاّم و الساعات ) سلام و درود بر تو ای گرامی ترین همدم در میان ماه ها . از جهت زمان ، اوقات ، دقائق ، بهترین ماه در میان روزها و ساعات بود . ( السلام علیک مِن شهرٍ قربت فیه الآمال و نُشِرت فیه الأعمال ) درود و سلام وداع بر تو ای ماهی که آرزو هایمان در تو برآورده شد  و اعمال خوبِ فراوان انجام دادیم . ( ألسلام علیک من قرینٍ جلّ قدره موجودً و أفجع فَقده مفقودً و مرجّوٍ ألَم فراقه ) سلام بر تو ای همدمی که تا هستی چقدر پرارزش هستی ، آنگاه که نیستی نبودنت چقدر دردناک است  . (  فُجعه ) یعنی خیلی سخت و دشوار و دردناک .  ( اَفجَع ) است . یعنی دردناک تر است و غم انگیز است .  یک نوع عذاب الیم است ، یک نوع عذاب اکبر است ، نوعِ دیگر عذاب ، عذابِ عظیم است ، عذاب مُهین هم وجود دارد . ولی بدترین عذاب ها ، عذاب الیم است . دردناک . یعنی آن عذابی که انسان را وادار به آه و ناله می کند . سلام بر تو ای ماهی که یار و مونس ما بودی . با آمدنت ما را شاد کردی . اکنون که می روی ما را هراس انداخته ای . چه آمدن خوبی داشتی و چه رفتنِ ناگوار و تلخی داری . ( ألسلام علیک من مجاورٍ رَقّت فیه القلوب و قلّت فیه الذنوب ) سلام بر تو . با تو وداع می کنم . ای همراهی که نشستنِ با تو دل ها را رقیق کرد . دل ها را صاف کرد . دل ها را نرم کرد . گناه ها در تو کم شد . دل ها رِقَّت پیدا کرد . کینه ها و عقده ها رفت . صفا و صمیّمیت آمد . رفت آمد های اقوام ، ارحام ، رفقا ، جلسات زیاد بود . ( ألسلام علیک مِن ناصرٍ أعون علی الشیطان ) سلام بر کسی که من را در کوبیدن شیطان کمک کردی . در کوبیدن شیطان معین من بود  و رفیق خوبی بود در کمک و احسان کردن به دیگران . چقدر انفاق ، ایثار ، بخشش ، انفاقات در این ماه  زیبا بود . چقدر لذت بخش بود . چقدر به آسانی عدّه ای گذشتند از مال شان ، از جان شان ، وقت شان ، عمرشان ، جوانی شان را صَرف این جلسات و روزه و دعا و جماعت کردند . ( السلام علیک ما أکثر عتقائک الله فیک ) سلام بر تو ، چقدر افراد آزاد شدند . چقدر سعادت مند شدند کسانی که تو را رعایت کردند و حُرمت تو را حفظ کردند . سلام بر تو . ای ماهی که گناهان ما را محو کردی . گاهی می گوید محو کردی . گاهی می گوید بخشیدی . گاهی می گوید کم کردی . گاهی می گوید پاک کردی . تمام عبارات را می آورد .  اینجا می فرماید که : ای ماهی که پاک کن بودی . پاک کردی . چه پاک کنندۀ خوبی بودی ، شست و شو دادی . سلام بر تو که عیب ها را پوشیدی . نقص ها را پوشیدی . (...متن عربی ) سلام بر تو . چقدر در چشم گناه کاران طولانی بودی . شخصی که روزه هم نمی گرفته است . دیگران روزه می گرفتند و او زجر می کشید ! تشنگی و گرسنگی اش را دیگران داشتند ، او می گفت عجب روز های گرمی بود . باید به این شخص گفت ؛  به تو چه مربوط ؟ تو که روزه نگرفتی . خدا رحمت کند مادرم را . می گفت : ماه رمضان تمام شد و رو سیاهی اش ماند برای آنهایی که خوردند . رو سیاهی اش ماند برای آن هایی که روزه های شان را خوردند . ای ماه رمضان ، آن هایی که حُرمت تو را شکستند رو سیاه شدند . چقدر بر مُجرمین و خطا کاران طولانی بودی . چه بسیار با هیبت  و عزیز بودی و در قلب مؤمنین اُبُهّت داشتی . تا می خواستی کاری کنی ( گناه ) ، می گفتی ماه رمضان است . ماه رمضان . هیبت ماه رمضان جلو خشمش را می گیرد . جلو فحش دادنش را می گیرد . جلو عصبانیتش را می گرفت . مثل شیری ماه رمضان در مقابلش ظاهر می شد و نهیبش می زد که ماه رمضان است . آرام می شد . ماه رمضان هیبت داشت . ابّهت داشت . اگر این حالات در ما بود ، ماه رمضان را درک کرده ایم . اگر نبوده است ، باید منتظر بمانیم تا سال دیگر . می ترسیم سال دیگرمان هم مثل امسال باشد . ( السلام علیک مِن شهرٍ لتنافس الأیّام ) سلام بر تو ای ماهی که روز های دیگر هیچ کدام نمی توانند با تو رفاقت کنند . کدام روز می تواند با این روز ها شانه به شانه شود ؟ گلاویز شود ؟ ماه رمضان از سنخ زیارت امام حسین (ع) است . ماه رمضان از سنخ زیارت امام حسین (ع) است . یعنی چی ؟ زیارت خانۀ خدا ، تمام اعمال یک بدلی دارد . یک عمل جایگزینی دارد . اما زیارت امام حسین (ع) جایگزین ندارد . یعنی نمی گویند اگر کسی چنین کاری انجام دهد معادل با زیارت امام حسین (ع) است . امشب زیارت امام حسین (ع) هم مستحب است . شب های قدر هم زیارت امام حسین (ع) مستحب بود . بدیل و نظیر ندارد . فقط در روایت آمده است : ( مَن زار عبدالعظیم حسنی بری ، کأنّما زار الحسین بکربلا  ) زیارت عبدالعظیم حسنی مانند زیارت امام حسین (ع) است . ولی مثلِ آن نیست .  روزهای ماه رمضان هم همین طور است . یعنی بدیل ندارد . امام سجاد (ع) می فرماید .  سلام بر تو که از هر ماهی و از سراسر عالم به تو سلام می رساند . از یازده ماه ، از ساعاتش ، از دقائق اش ، به ماه رمضان سلام می کردند . چقدر به ماه رمضان سلام شد ؟ میلیارد ها میلیارد به ماه رمضان سلام شد . یک عدّه ای به این ماه رمضان پشت کردند . هفت زمین و آسمان سلام کرد . سلام بر تو که بودنت با ما ناخوشی  ندارد . کِدِر نمی شدیم . همنشینی با تو چقدر زیباست . خستگی ندارد . مزّمت نمی شود .  سلام بر تو که برکاتت بر ما جاری شد و تو گناهان و خطاهای ما را غسل و شست و شو دادی . ( السلام علیک غیر مودّعٍ برما و لا متروکٍ صیامه سمعا ) سلام بر تو ، ما از تو جدا می شویم اما وداع ما از سر خستگی نیست . از باب ناچاری است .

چون چاره نیست می روم و می گذارمت

                      ای پاره پاره تن به خدا می سپارمت

مگر وقتی حضرت زینب (س) با امام حسین (ع) وداع کرد ، گفت : حسین جان دیگر بس است ! گفت از کربلا خسته شده ام و می خواهم بروم ؟!  نه . گفت این ها ( دشمنان ) من را می برند . ماه رمضان ، تو از دست من می روی و من نمی توانم تو را نگه دارم . ما را خسته نکردی و زده نشدیم . ( السلام علیک من مطلوبٍ قبل وقته و محزونٍ علیه قبل فوته ) سلام بر تو ای ماهی که پیش از آمدنت انتظارت را کشیدم و قبل از رفتنت ناراحت شدم . از روز بیست و هفتم به بعد دیگر بوی فراغ  می آمد . هنوز نرفته بودی من به وحشت افتاده بودم .  ماه رمضان تمام شد . ( السلام علیک و علی لیلة قدرته هی خیرٌ من ألف شهر ) سلام بر تو از شب های قَدرَت . شب هایی که بهتر از هزار ماه بود . سلام بر تو که دیروز مشتاق تو بودیم . و فردا سخت مشتاق برگشتن تو هستیم . وای چقدر سخت است . ( السلام علیک و علی فضلک الذی حُرمنا ) سلام بر تو ، بر آن فضیلت هایی که دیگر از آن محروم گشتیم . از آن برکاتی که گذشت و ما دیگر به آن ها دسترسی نداریم . ( اللّهم إنّا اَهل هذا الشهر الذّی شرفّتنا به و وفقتّنا بمنّک له حین جهل الاشتیاق وقته ) سلام بر تو و حضرت شروع می کند نکات دیگری را می فرماید .

( أللّهم صلّ علی محمد و آل محمد ... ) حالا که می خواهی بروی ما با چه چیزی می توانیم نبودن تو را جبران کنیم ؟ حالا که این ماه می خواهد برود خدایا پس ما را ببخش . ما راعفو کن . گناهان ما را پاک کن . همه چیز بر تو آشکار است و بر ما مخفی است . خدایا ما را ببخش . ( أللّهم أسلخنا بإنسلاخ هذا الشهر من الخطایا و أخرجنا خروجی من السیّئات و أجعلنا من أسعد أهله به ... ) خدایا با تمام شدن و با گذشتن این ماه ، ما را از این گناهان بیرون ببر . با رفتن این ماه بدی های ما را ، از ما خارج کن . ما را در این ماه از خوشبخت ترین و بهره مند ترین و پرنصیب ترین مردم قرار بده . ( و أرزقنا  خوف العِقاب البعید و شوق الثواب الموعود حتّی نجد لذّت ما ندعوک به و کابّة ما نستجیر منه ) خدایا ما را از خوف عذابت نگه دار . شوق وعده های ثوابت را به ما عنایت کن . به ما لطف بده تا لذت آنچه را که به ما دادی دریابیم  و از آن عذاب سختی که ما می رسد به تو پناه ببریم . به علت کمبود وقت من شاید یک سوم ، یک چهارم دعا را بیشتر شرح ندادم .

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

                                                  تحریر :

                                          محمد جواد راستین