هفت سفارش اميرالمؤمنين عليهالسلام
بسم الله الرحمن الرحیم
خداوند در فطرت و سرشت انسان قرار داده است که انسان اهل انس و الفت باشد. دنبال یک همراه باش که همیشه با تو باشد، انسان اجتماعی است. از تنهایی رنج می برد. دنبال انیس و مونس و جلیس می گردد. انسانی که اهل انس و الفت نیست و با افراد نمیجوشد و تک روی میکند در روایات مزمت شده است. یعنی ائمه و خدا گفته اند آدم خوبی نیستی خودت را عوض کن. با مردم باش و بجوش. یک همراه و انیس و همدم بگیر. ولی چه کسی برای تو خوب است؟ در روایت است که می فرمایند:
استوصى رجل اميرالمؤمنين عليهالسلام عند خروجه الى السفر فقال عليهالسلام: ان اردت الصاحب فاللّه يكفيك و ان اردت الرفيق فالكرام الكاتبون تكفيك و ان اردت المؤنس فالقرآن يكفيك و ان اردت العبرة فالدنيا تكفيك و ان اردت العمل فالعبادة تكفيك و ان اردت الوعظ فالموت يكفيك و ان لم يكفك ما ذكرت فالنار يوم القيامة تكفيك. «جامع الأخبار- ص511.»
اگر دنبال رفیق، همراه و هم صحبت می گردی خدا تو را کفایت می کند. این را بدان که خدا بهترین همدم است. بهترین جلیس و انیس است. هر کس با خدا همدم و هم مجلس شود خدا خیلی چیز ها به او می دهد. یا جلیس من لا جلیس له،یا رفیق من لا رفیق له،یا انیس من لا انیس له پس اگر دنبال مصاحب می گردی بهترین همدم و مصاحب خداست. سعی کن با او باشی. اگر دنبال دنیا هستی؟عبرت تو را بس است. از دنیا عبرت و پند بگیر. تمام اطراف تو که زندگی می کنی از ذره تا کهکشان همه عبرت است.
یک وقت منصور دوانیقی به امام صادق(ع)عرض کرد: آقا چرا پیش ما نمی آیی؟ امام فرمود: چرا پیش تو بیایم؟ منصور عرض کرد: بیایی و ما را نصیحت کنی. امام فرمود: آن کسی که دنیایش را بخواهد تو را موعظه نمی کند. آنکس هم که آخرتش را بخواهد با تو همدم نمی شود. آن کسی که دنیایش را بخواهد اگر شما را نصیحت کند باید حقیقت را بگوید و اگر هم بگوید جیره اش را قطع می کنی. دیگر به او محبت نمی کنی. لذا کسی که دنیا را بخواهد تو را موعظه نمی کند. هر چه بگویی می گوید درست است آقا.
نقل است پادشاهی روی تخت نشسته بود و به نوکرش گفت: بادمجان باد دارد؟ نوکر گفت: بله قربان باد دارد. پادشاه گفت: نه بادمجان باد ندارد. نوکر گفت: نه قربان بادمجان باد ندارد. پادشاه گفت: چرا هرچه من می گویم تو تأیید می کنی؟ من می گویم دارد می گویی آری، می گویم ندارد می گویی آری؟! نوکر گفت: قربان من نوکر شما هستم نه نوکر بادمجان. شما هر چه بگویی من هم باید بگویم چشم.
منصور گفت: پس بیا موعظه کن. حضرت فرمود: منصور اگر به اطرافت نگاه کنی در همه اشیاء موعظه هست. این فرش یک روزی خاک بود و مواد نفتی بود. در عمق زمین حدود چهارصد تا پانصد متر باید بروند پایین. خیلی زیاد. از دل زمین نفت را می کشند بالا برای مواد نفتی مثل قالی .روز اول که می آوری آنقدر قشنگ است که نگاه می کنی لذت می بری. بعد از یک مدت به جایی می رسد که می اندازید بیرون. قند، بلورجات، لباس، کفش و...یک مدت عزیز است بعد خوار می شود.
اگر دنبال رفیق می گردی کرام الکاتبین بهترین رفیق تو هستند. کرام الکاتبین که دو ملک هستند که اعمالت را یادداشت می کنند رفقای تو هستند .ما متوجه نیستیم وَ الاّ آنها متوجه ما هستند.
حضرت زهرا(س)هر روز صبح به اینها سلام میکند و میگوید: سلام بر شما دو ملک. مَلَکان،مقَربان بنویسید؛ من شهادت می دهم به یگانگی خدا و نبوت پیامبر(ص)و ولایت علی(ع). ای دو ملک یادداشت کنید در پروندۀ اعمال من که مثلاً در روز دوشنبه من گفتم: أشهد أن لا اله الا الله و...
خدایا به حرمت و عظمت این دو فرشته ای که با ما هستند هر روز اعمال ما را یادداشت می کنند و این بزرگواران عوض می شوند. یعنی این دو فرشته ای که امروز با ما هستند و کرام الکاتبین هستند فقط از اعمال یک روز ما مطّلع هستند. این دو فرشته می روند و دیگر تا روز قیامت بر نخواهند گشت. باز دو ملک دیگر می آیند. این طور نیست که بیست یا سی سال این دو ملک با ما باشند. نخیر چون خدا ستاّر العیوب است این دو ملک را عوض می کند که ملائک از اعمال یک روز ما با خبر باشند. خدا با این دو ملکی که امروز با ما بودند اَمر می کند که شما حق ندارید اعمال این بنده را جای دیگر نقل کنید. بنا بر بعضی روایات این دو ملک دوازده ساعته هستند ملائک روز و ملائک شب. لذا می گویند: اگر بین الطلوعین عبادت کنید و یا نزدیک غروب عبادت کنید هر دو ملک یادداشت می کنند. ملائک هر دو شیفت.
پس فرمودند: اگر دنبال حرفه و شغل می گردی عبادت برای تو بس است. عبادت و بندگی خدا بالاترین حرفه است. حرفه ای که در آن ضرر و زیان نیست. ولی عبادت را به معنای عام است نه خاص.
عبادت به معنای عام یعنی هر کار خوب و مشروعی را با قصد خوب انجام دهید عبادت است. می خواهید نهار بخورید، لباس بپوشید، استراحت کنید، قصد غربت کنید. بگوئید: خدایا خودت فرمودی به خودتان برسید. فرموده ای: بخوابید و استراحت کنید تا تجدید قوا شود، به خودتان ظلم نکنید. یا غذا بخورید، به خودتان تشنگی و گرسنگی ندهید، فرمودی: اضرار به نفس حرام است.خودتان را مریض نکنید. به پیغمبر صلي الله عليه و آله فرمودی: قدر سلامتی را قبل از مریضی بدان. من هم می خواهم یک دست کت و شلوار گرم بپوشم تا سرما نخورم. فرمودی: خودتان را از گرما حفظ کنید. من هم می خواهم در خانه ام کولر بگذارم تا گرما زده نشوم. من میخواهم بروم بیرون آب و هوایی بخورم تا بتوانم بهتر کار کنم. تمام کارهای ما وقتی مشروع باشد عبادت است.گاهی می توان شوخی کرد به قصد قربت. قربة الی الله. حضرت فرمودند: ادخال سرور در قلب مؤمن عبادت است. یعنی برادر دینی ات را بخندانی، تبسمی به چهره اش بیاید و غم را فراموش کند عبادت است. مریض شد به عیادتش بروی. مشکلی دارد کمکش کنی. زن در خانه کار می کند، چای و غذا درست می کند، لباس می شوید، بچه شیر می دهد، بول و غائط بچه را می شوید عبادت است. عبادت این نیست حتماً مفاتیح به دست بگیرید. آن عبادت به معنای خاص است. که نماز و روزه است. قرآن و دعا است. اسلام تنها این نوع عبادت را قبول ندارد .رفتن دنبال رزق و روزی هم عبادت است. عبادت ده جزء دارد نه جزء آن کسب روزی حلال است که زندگی ات تأمین شود محتاج مردم نباشی.
امام با قر عليهالسلام در مزرعه مشغول کار بود و عرق می ریخت، ابن مکدّر ملعون رفت به ایشان گفت: پسر پیغمبر! درست نیست برای دنیا این قدر عرق بریزید. اگر در این حال مرگ به سراغت بیاید چکار می کنی؟! حضرت فرمود: اگر در این حال مرگ به سراغم بیاید در بهترین وضعیت مرده ام. در حال عبادت مرده ام. من اینجا کار می کنم که به امثال تو محتاج نباشم. انسان می تواند با حرف زدنش، با لباس پوشیدنش، با خوردن و خوابیدنش عبادت کند. مستراح رفتن هم عبادت است. چون حبس بول حرام است. اگر شما بول داری و بدون عذر شرعی و برای اینکه هوا سرد است و یا تنبلی نروی این اضرار به نفس است و حرام است.
لقمان و پسرش با کاروانی می رفتند، پسرش ادرار داشت در بیابان بود، پسر از کاروان جدا شد و کمی دور تر شروع به ادرارکرد. یکی از کاروانیان به لقمان گفتند: بچه ات کنار جمعیت ادرار می کند!؟ لقمان فرمود: اگر شما آدم های فهمیده ای بودید پسرم همان روی شتر ادرار می کرد. شما اگر بدانید حبس کردن بول چقدر ضرر دارد. سنگ کلیه ها، پروستات و...هزاران مرض که گاهی انسان می گیرد از همین است. لذا امیرالمؤمنین می فرماید: شب که می خواهید بخوابید مستحب است که بروید مستراح. خودت را به مستراح عرضه بداری. خودت را تخلیه کنی و بعد بروی به رختخواب و با وضو هم بخوابید. که اگر با وضو بروید تا صبح رختخواب شما مسجد شما می شود. نگاه کردن فرزند به چهرۀ پدر و مادر از روی محبت عبادت است، نه از روی عصبانیت. نگاه کردن به چهرۀ عالم، خانۀ عالم عبادت است. نگاه کردن به خط قرآن، کعبه، به کتاب هایی که در فضائل اهل البیت نوشته شده است، به چهرۀ برادر دینی عبادت است. زن وقتی در محضر شوهرش نشسته، وقتی مرد آمد، چای بیاورد و بگوید یک چای با هم بخوریم خدا شاهد است غذا خوردن زن با شوهرش عبادت است. لذا اگر زن می تواند غذا و چای را دیرتر بخورد که با شوهرش بخورد. رفع خستگی از شوهرش می کند. نه اینکه تا شوهرش آمد آه و ناله و اخمش شروع شود. مرد هم وقتی به زنش محبت می کند عبادت است. مسواک زدن،عطر زدن،غذا خوردن به قصد قربت عبادت است.
بعد فرمودند: اگر دنبال مونس می گردی قرآن تو را کفایت می کند. مونس و رفیق و صاحب با هم فرق می کند. اگر دنبال انیس می گردی قرآن چیز خوبی است. بیشتر قرآن بخوان و مأنوس باش. اگر دنبال موعظه هستی مرگ چیز خوبی است. مرگ رفقا، دوستان، اقوام. اگر واقعاً دنبال موعظه هستی مرگ می تواند تو را موعظه کند.
بعد فرمود: اگر آنچه را که گفتم کفایت نکرد آتش جهنم تو را کفایت می کند. یعنی اگر این شش مورد اول به دردت نخورد جهنم تو را بس است. موعظه، قرآن، کرام الکاتبین، مرگ دیگران، عبادت که اثر نکرد پس آتش تو را کفایت می کند. فرمودند:چقدر زمینه های عبرت هست ولی عبرت گیر کم است. در دعای جوشن کبیر می خوانید: یا من فی القبور عبرته، یا من فی الممات قدرته؛ای خدایی که در گورستان ها و قبرستان ها عبرت توست. ببینید چقدر قبرستان بوده است که خراب شده است و اثری از آن نیست! پس این چند مطلب را یادمان باشد.
و السلام علیکم و رحمة الله برکاته
«استاد جرجاني-5شنبه 23/9/91مطابق با 28 محرم 1434- مشهد مقدس»
به نام خدا - محمد جرجانی هستم فرزند عارف بزرگوار آیت الله جرجانی شاهرودی هستم که افتخار شاگردی پدرم را پیدا کردم. بیاییم با هم به گوشهای از بیانات ایشان گوش جان بسپاریم.