دعای شب عرفه
موضوع جلسه: اهمیت و فضیلت شب و روز عرفه
بسم الله الرحمن الرحیم
الحمد لله رب العالمین،الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا ابي القاسم المصطفی محمد صلي الله عليه و آله و السلام علی علی ابن ابیطالب و آله الطیبین الطاهرین المعصومین، و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین من الآن الی قیام یوم الدین.
اما بعد، قال المعصوم عليهالسلام: وَ اَسْئَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذى عَلَّمْتَهُ مَلَكَ الْمَوْتِ لِقَبْضِ الْأَرْواحِ. وَ اَسْئَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذى كُتِبَ عَلى وَرَقِ الزَّيْتوُنِ فَخَضَعَتِ النّيرانُ لِتِلْكَ الْوَرَقَةِ، فَقُلْتَ يا نارُ كوُنى بَرْداً وَ سَلاماً، تا به اينجا ميرسد دعا كه اَسْئَلُكَ بِحَقِّ هذِهِ الْأَسْماءِ، وَ بِهذِهِ الدَّعَواتِ، اَنْ تَغْفِرَ لَنا ما قَدَّمْنا وَ ما اَخَّرْنا، وَ ما اَسْرَرْنا وَ ما اَعْلَنَّا، وَ ما اَبْدَيْنا وَ ما اَخْفَيْنا، وَ ما اَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، اِنَّكَ عَلى كُلِّشَىْءٍ قَديرٌ، بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرَّاحِمينَ.
امشب شب عرفه است، یکی از شبهای بسیار مهم و با عظمت طول سال که عبادت در امشب، توبه، انابه، استغفار از درگاه خداوند منان امشب وارد شده و برابر یا افضل است بر صد سال عبادت. صد سال عمر کردن و در طاعت و عبادت به سر بردن نصیب هر کسي نمیشود. خیلی انسان باید توفیق پیدا کند نه تنها صد سالش را، پنجاه سالش را، ده سالش را، بلکه بگويیم یک شبش را خالصانه و مخلصانه به عبادت و توبه و انابه بگذراند. امشب شب توبه است. شب استغفار و عذرخواهی است به درگاه پروردگار. همان طوری که امام صادق عليهالسلام فرمودند: اگر افراد در شبهای قدر موفق نشدند که برات آزادی از آتش جهنم را بگیرند و به غفران و مغفرت خدا دست بیابند، یا نصیبشان نشده است و توفیق پیدا نکردهاند به هر نحوی، باید منتظر بمانند تا ایام شب و روز عرفه فرا برسد. تمام ماه ذوالحجه یک طرف شب و روز عرفهاش یک طرف. شما از مضامین دعاهایی که وارد شده از ائمه براي شب و روز عرفه میتوانید عظمت امشب و فردا را به دست بیاورید.
چون خیلی فرصت نیست که من مقدمه را طولانی کنم دو مطلب را عرض میکنم. یکی فرازهایی از دعای امشب را عرض میکنم که انشاءالله عزیزان حتماً این دعای امشب را بخوانند. زیارت امام حسین عليهالسلام وارد شده است از دور و نزدیک. فردا هم زیارت دارد هم غسل دارد و هم اعمال دارد که انشاءالله عزیزان حتماً انجام می دهند. اما این دعای امشب که دعای عجیبی است بعد از این که وجود مقدس امام معصوم عليهالسلام خدا را به اسماء خیلی عجیبی میخواند که اگر فرصتی میبود ما این دعا را از اول تا آخر میخواندیم و عرض میکردیم بعد میدیدید که حالا کسی بیاید این همه خدا را قسم بدهد: وَ اَسْئَلُكَ بِاسْمِكَ الَّذى شَقَقْتَ بِهِ الْبِحارَ، وَ قامَتْ بِهِ الْجِبالُ وَ اخْتَلَفَ بِهِ اللَّيْلُ وَ النَّهارُ: خدایا! من تو را به آن اسمی میخوانم که دریا شکافته میشود، به آن اسمی تو را میخوانم که کوهها پا بر جا ایستادهاند. به آن اسمی که شب و روز را میچرخاند.
وَ بِحَقِّ السَّبْعِ الْمَثانى وَ الْقُرْآنِ الْعَظيمِ وَ بِحَقِّ الْكِرامِ الْكاتِبينَ، وَ بِحَقِّ طه وَ يس، وَ كهيعص وَ حمعسق، وَ بِحَقِّ تَوْريةِ موُسى وَ اِنْجيلِ عيسى، وَ زَبوُرِ داوُدَ، وَ فُرْقانِ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ، وَ عَلى جَميعِ الرُّسُلِ، وَ بِاهِيّاً شَراهِيّاً، اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ بِحَقِّ تِلْكَ الْمُناجاتِ الَّتى كانَتْ بَيْنَكَ وَ بَيْنَ موُسَى بْنِ عِمْرانَ، فَوْقَ جَبَلِ طوُرِ سَيْنآءَ، و به آن اسمی که به عزرائیل یاد دادی که اگر آن اسم را عزرائیل ببرد انسان قبض روح میشود. فرعون باشد، شداّد باشد، حضرت موسی و ابراهیم خلیل باشد، اشرف مخلوقات باشد یا ضعیفترین مردم باشد تا آن اسم را عزائیل نبرد هیچ روحی قبض نخواهد شد. به آن اسمی که روی برگ درخت زیتون نوشتی و انداختی توی آتش، آتش بر ابراهیم گلستان شد. من تو را به تمام این اسماء میخوانم.
وَ بِحَقِّ اِبْراهيمَ خَليلِكَ وَ بِحَقِّ كُلِّ وَلِىٍّ يُناديكَ بَيْنَ الصَّفا وَ الْمَرْوَةِ، وَ تَسْتَجيبُ لَهُ دُعآئَهُ يا مُجيبُ؛ خدایا! من تو را میخوانم به حق ابراهیم خلیلت، و هر ولیی که داری من تو را به حرمت آن اولیاء که بین صفا و مروه تو را میخوانند و تو دعاي آنها را مستجاب میکنی. که چی؟ اَسْئَلُكَ بِحَقِّ هذِهِ الْأَسْماءِ، وَ بِهذِهِ الدَّعَواتِ، اَنْ تَغْفِرَ لَنا ما قَدَّمْنا وَ ما اَخَّرْنا، وَ ما اَسْرَرْنا وَ ما اَعْلَنَّا، وَ ما اَبْدَيْنا وَ ما اَخْفَيْنا، وَ ما اَنْتَ اَعْلَمُ بِهِ مِنَّا، اِنَّكَ عَلى كُلِّشَىْءٍ قَديرٌ، بِرَحْمَتِكَ يا اَرْحَمَ الرَّاحِمينَ، ما را ببخشی. چون اگر نبخشی آتش است، جهنم است، زقوم و زمهریر است، عذاب الیم و شدید است، سقر است، نار است. اگر نبخشی غوغا است. گناهانی که گذشته انجام دادیم، گناهانی که بعداً انجام میدهیم. گناهانی که پنهانی و دور از چشم مردم انجام دادهایم. گناهانی که در انظار مردم انجام دادیم و آنچه که تو آگاهتر هستی به آن گناهان.
يا حافِظَ كُلِّ غَريبٍ، يا موُنِسَ كُلِّ وَحيدٍ يا قُوَّةَ كُلِ ضَعيفٍ، يا ناصِرَ كُلِّ مَظْلوُمٍ، يا رازِقَ كُلِّ مَحْروُمٍ يا موُنِسَ كُلِ مُسْتَوْحِشٍ، يا صاحِبَ كُلِّ مُسافِرٍ، يا عِمادَ كُلِّ حاضِرٍ، يا غافِرَ كُلِ ذَنْبٍ وَ خَطيئَةٍ، يا غِياثَ الْمُسْتَغيثينَ، يا صَريخَ الْمُسْتَصْرِخينَ، يا كاشِفَ كَرْبِ الْمَكْرُوبينَ، يا فارِجَ هَمِّ الْمَهْمُوُمينَ، يا بَديعَ السَّمواتِ وَ الْأَرَضينَ، يا مُنْتَهى غايَةِ الطَّالِبينَ، يا مُجيبَ دَعْوَةِ الْمُضْطَرّينَ، آنهايي كه مضطر شدند، بيچاره شدند، يا اَرْحَمَ الرَّاحِمينَ يا رَبَّ الْعالَمينَ، يا دَيَّانَ يَوْمِ الدّينِ، يا اَجْوَدَ الْأَجْوَدينَ، يا اَكْرَمَ الْأَكْرَمينَ، يا اَسْمَعَ السَّامِعينَ، يا اَبْصَرَ النَّاظِرينَ، يا اَقْدَرَ الْقادِرينَ، خدا را با اين اسمها [ ميخواند] خدا میداند اینها چیست! خوب حالا بعد از این اسما چي؟ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تُغَيِّرُ النِّعَمَ، خدایا! من از تو میخواهم آن گناهانی که نعمتها را نقمت میکند و تبدیل به بلا میشود، باران تبدیل به سیل میشود، زلزله و طوفان میشود، میوهها خراب میشود، زراعتها از بین میرود، جوانی از بین میرود، این گناهان را ببخش. اين دعا مال امشب است. وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى توُرِثُ النَّدَمَ؛ آن گناهانی که پشیمانی و ندامت میآورد، وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى توُرِثُ السَّقَمَ، مریضی و کسالت و گرفتگی و افسردگی و غم میآورد. وَاغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تَهْتِكُ الْعِصَمَ؛ آن گناهانی که پردهها را پاره میکند و آبرو را میبرد، حرمتها را از بین میبرد، سابقه و آبروی چندین ساله انسان از بین میبرد و انسان با آن گناه رسوا میشود. وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تَرُدُّ الدُّعآءَ، آن گناهانی که هر چه من دعا کنم رد میشود. آن گناهانی که مانع استجابت دعای من میشود را ببخش. وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تَحْبِسُ قَطْرَ السَّمآءِ؛ آن گناهانی که باران را قطع میکند. چه قدرتی انسان دارد که میتواند مانع نزول باران از آن بالا شود! چه قدرت کاذب و منفی انسان دارد! همین قدرت باز میتواند باران را از آن بالا پایین بیاورد! دعا و نماز باران بخواند. یک انسان خبیث باران را آن بالا حبس می کند، یک انسان سعید باران را میفرستد پایین!
وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تُعَجِّلُ الْفَنآءَ؛ خدایا! آن گناهانی را ببخش که من را جوانمرگ میکند. مرگ زودرس میآورد. جوانهایمان کشته میشوند و میمیرند. قطعه قطعه میشوند و میسوزند. چه بلاها و مرضهای بد!
وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تَجْلِبُ الشَّقآءَ؛ آن گناهانی که شقاوت میآورد. انسان را بدبخت و بیچاره میکند.
وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تُظْلِمُ الْهَوآءَ؛ آن گناهانی که هوا را تیره و تار میکند. آن گناهانی که ظلمت میآورد و روزگار من را تیره و تار میکند. زمین و اسمان و شهر را سیاه میکند.
وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى تَكْشِفُ الْغِطآءَ؛ آن گناهاني كه پردهها را ميدرد.
وَ اغْفِرْ لِىَ الذُّنوُبَ الَّتى لا يَغْفِرُها غَيْرُكَ يا اَللَّهُ؛ آن گناهانی را ببخش که هیچ کس جز تو نمیتواند ببخشد و این اختیار و قدرت را ندارد.
وَ احْمِلْ عَنّى كُلَّ تَبِعَةٍ لِأَحَدٍ مِنْ خَلْقِكَ؛ هر وزر و وبال و حقوقي که از مردم به گردن من بوده را ببخش. میخواهم امشب هیچ ذمّهای بر گردن من نماند و پاک شوم. گناهی نماند و شستشو شوم.
وَ اَنْزِلْ يَقينَكَ فى صَدْرى، وَ رَجآءَكَ فى قَلْبى، حَتّى لا اَرْجُوَ غَيْرَكَ؛ خدایا! از تو میخواهم آن یقینت را امشب به قلب من جاری کنی. امیدت را بر قلب من جاری کنی تا این که به غیر از تو من امیدی نداشته باشم.
اَللّهُمَّ احْفَظْنى وَعافِنى فى مَقامى، وَ اصْحَبْنى فى لَيْلى وَ نَهارى، وَ مِنْ بَيْنِ يَدَىَّ وَ مِنْ خَلْفى، وَ عَنْ يَمينى وَ عَنْ شِمالى، وَ مِنْ فَوْقى وَ مِنْ تَحْتى؛ خدایا! از هر طرف، از بالا، پایین، سمت راست، سمت چپ، از تمام اطراف من را ببخش و عفو کن. از تقصیراتم بگذر و من را حفظ کن. این دعا ادامه دارد. دعاي عجيبي است.
علت عدم استجابت دعا
اما مرتب در مجالس گفته میشود که چرا دعاهای ما بی تأثیر شده و نور ندارد؟ چرا به اجابت نمیرسد؟ تقصیر لقمهها است یا تقصیر نیتها، قلبها، عقائد، جامعه است؟ چه شده است که دعاها مستجاب نمیشود؟ من این روايت را بارها گفتهام اما باز هم میگویم. باید آن قدر تكرار شود تا ما این گناهان را ترک کنیم. پسر لقمان به پدرش گفت: این نصیحتهای تو در من اثر نمیکند، نمیدانم چرا؟ لقمان فرمود: پسرجان! آن قدر بگویم تا اثر کند.
وقتی از امیرالمؤمنین عليهالسلام سؤال کردند: لما سئل عن قول الله تعالى: ادعوني أستجب لكم فما بالنا ندعو فلا نجاب؟ چرا ما دعا میکنیم ولی جواب نمیگیریم؟ گیر ما کجاست؟
قال عليهالسلام: لأنّ قلوبكم خانت بثمان خصالٍ:
حضرت فرمود: زیرا قلبهای شما به هشت دلیل به شما خیانت کرده است. دل اگر صاف شد حل میشود. وقتی حضرت میفرماید امشب یقین و امید را به قلب من جاری کن برای این است که دل شستشو شود و از خیانتها پاک شود.
أوّلها : أنّكم عرفتم الله فلم تؤدّوا حقّه كما أوجب عليكم ، فما أغنت عنكم معرفتكم شيئاً.
آن هشت دلیل این است:
اول: شما خدا را شناختید و باور کردید و به شما ثابت شد که این جهان خالق و خدايی دارد رازق و ناظری و شاهدی دارد. حسیب و طبیبی دارد. ولی او را اطاعت و فرمان برداری نکردید. به همان مقداری که معرفت پیدا کردید به همان اندازه هم از خدا اطاعت نکردید. ما فوق معرفت از شما نخواستیم. به همان مقداری که شناختید، معرفتتان ثمره نداد .لذا دعایتان مستجاب نشد و قلب شما به شما خیانت کرد.
و الثاني: أنكم آمنتم برسوله ثمّ خالفتم سنته و أمتّم شريعته، فأين ثمرة إيمانكم؟
دوم: شما ایمان آوردید به پیغمبر صلي الله عليه و آله و باورتان آمد پیغمبر اشرف انبیاء است اما سنت پیغمبر را انجام نداده و با او مخالفت کردید. با زبان گفتید اما در عمل با اخلاق و سنت و سیره پیغمبر مخالفت کرده و تبعیت نکردید. از خوراك پيامبر، صله رحم پیغمبر، لباس پوشیدن پیغمبر، زنداری پیغمبر و شوهرداری زهرا، تبعیت نکردید. هر کدام به طریقی، زنتان یک جور، مردتان یک جور، پیرتان یک جور، جوانتان یک جور، با سنت پیغمبرتان مخالفت کردید. و شریعت را کشتید. چه فرق است بین کشتن امام حسین عليهالسلام و کشتن شریعت؟ اصلاً امام حسین عليهالسلام را کشتند که شریعت کشته شود. امام حسین عليهالسلام باید بماند تا شریعت باقی بماند. وقتی ما شریعت را کشتیم دیگر امام چه کند؟ به سنت عمل نکردیم. به سیره پیغمبر عمل نکردیم.
و الثالثة : أنّكم قرأتم كتابه المنزل عليكم فلم تعملوا به ، وقلتم : سمعنا وأطعنا ثمّ خالفتم .
سوم: قرآن و کتاب خدا را خواندید ولی عمل نکردید. خوب و قشنگ هم خواندید، با زبان هم گفتید چشم، اما عمل نکردید. قرآن که فقط برای قرائت نیامده است. برای عمل است. شبانه روز اگر یک ختم قرآن بکند ولی عمل نکند چه سودی دارد؟ تا کی انسان فقط قرآن را بخواند ولی عمل نکند؟ از کنار این آیات رد بشویم و برویم.
والرابعة: أنكم قلتم أنكم تخافون من النار ، وأنتم في كلّ وقت تقدمون إليها بمعاصيكم فأين خوفكم؟
چهارم: گفتید از آتش میترسیم، دعای مجیر هم خواندید، اما در تمام وقتهایتان گناه کردید پس کجاست ترستان؟ این كلام را حضرت علی عليهالسلام میگوید که از تمام وقتها و لحظههای ما خبر دارد و میبیند. پشت فرمان، توی خانه، محل کار، در خلوت، جلوت همه را میبیند و آگاه است.
و الخامسة: أنكم قلتم أنكم ترغبون في الجنّة ، وأنتم في كلّ وقتٍ تفعلون ما يباعدكم منها ، فأين رغبتكم فيها؟
پنجم: گفتید ما بهشت را دوست داریم و دنبال آن بودید اما کارهایی انجام دادید که از بهشت دور شدید. پس کجاست رغبتتان؟ کجاست علاقهتان به بهشت؟ باید نشانهای داشته باشید کو؟ کجاست؟
و السادسة : أنكم أكلتم نعمة المولى ولم تشكروا عليها .
ششم: نعمت مولا را خوردید ولی شاکر نبودید. مرتب در حال خوردن نعمتهای خدا هستید سر سفره خداییم و متنعّم از نعمتهای خدا هستیم، آب، هوا، فضا، نان، برنج و انواع نعمتهاي خدا را خوردیم ولی شکر این نعمتها را به جا نیاوردیم.
و السابعة: أن الله أمركم بعداوة الشيطان و قال: أنّ الشيطان لكم عدوّ فاتّخذوه عدوّاً فعاديتموه بلا قول، و واليتموه بلا مخالفة.
هفتم: خداوند به شما امر کرده به دشمنی با شیطان. فرموده: شیطان دشمن شما است به وسوههای او گوش ندهید. ولی شما طرح دوستی و رفاقت با شیطان بستید. از خدا و پیغمبر صلي الله عليه و آله بریدید و با او دوست شدید.
و الثامنة: أنكم جعلتم عيوب الناس نصب عيونكم، و عيوبكم وراء ظهوركم، تلومون مَن أنتم أحقّ باللوم منه، فأيّ دعاء يُستجاب لكم مع هذا ؟ و قد سددتم أبوابه و طرقه؟
فاتّقوا الله، و أصلحوا أعمالكم، و أخلصوا سرائركم، و أمروا بالمعروف، و انهوا عن المنكر، فيستجيب الله لكم.
هشتم: شما دنبال عیبهای مردم رفتید و جستجو کردید. مشغول عیبهای دیگران شدید و عیبهای خودتان را پشت سر انداختید، گویا عیب و ایرادی ندارید و برای خودتان مقام عصمت قائل شدید ولی کوچکترین عیبی در دیگران دیدید گفتید. زن و مرد، این گونه با خودتان برخورد کردید در صورتی که باید عیبهای خودتان را بهتر میدیدید. کمتر خانهای است که در آن خانه عیابی و عیبجویی از دیگری نباشد. این قوم، آن فامیل، مرتب عیب دیگران را گرفتیم و به خودمان نیامدیم که مقداری هم به خودمان بپردازیم. کسانی را ملامت کردید که خودتان بیشتر از آنان سزاوار بودید که ملامت شوید. کسانی را ملامت کردید که سزاوار ملامت نبودند. خودتان را رها کردید و او را ملامت کردید.
در روایت دیگری حضرت فرمودند: شما به عهد و پیمانتان وفا کنید تا خدا هم وفا کند. امام صادق عليهالسلام فرمود: لانكم لا تفون لله بعهده و ان الله يقول اوفوا بعهدي اوف بعهدكم والله لو وفيتم لله لوفي لكم؛ و الله اگر شما به آن عهد و پیمانتان وفا کنید خدا هم به عهد و پیمانش وفا میکند. چرا اجابت نکند؟ چرا مستجاب نشود؟ چرا جواب شما را ندهد؟ مگر خدا نعوذ بالله غرضی دارد؟ عناد دارد؟ شما به اینها عمل کنید تا إن شاءالله دعاهای شما مستجاب شود. پس اول باید این هشت تا خیانت را پاک کنید آن وقت دعا کنیم، آن وقت ببینیم دعا به چه سرعتی اجابت میشود. و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته
« استاد جرجاني – 3/8/1391- شب عرفه- منزل استاد»
به نام خدا - محمد جرجانی هستم فرزند عارف بزرگوار آیت الله جرجانی شاهرودی هستم که افتخار شاگردی پدرم را پیدا کردم. بیاییم با هم به گوشهای از بیانات ایشان گوش جان بسپاریم.